معلومات محیط زیستی هرات - افغانستان

اهمیت حفظ قشر اوزون برای بشریت

تعریف :      اوزون  (Ozone) کلمه یونانی است به معنی «بو» و بالاحض «بو تند» اطلاق می شود. اوزان (3 ) مالیکولی با اتوم   سه اتوم   آکسیجن  است مالکول آکسیجن  ( 3) دارای دو اتوم   آکسیجن است اما تفاوت در یک اتوم   آکسیجن  در این دو مالیکول  تفاوتهای اساسی را در این دو مالکول بوجود آورده است.

دوران اوزون:     در استراتوسفر ( طبقۀ که زنده جان ها است Stratospher ) مالیکول  های تازه اوزن مدام با عکس العمل کیمیاوی و دریافت انرژی لازم از پرتوهای آفتاب ، به مالیکول  و اتوم   آکسیجن  تجزیه می شوند. این اتوم  های آکسیجن  که بسیار فعالند، طی مدت زمان کوتاهی کمتر از کسر ثانیه ، از هم جدا و به مالیکول های آکسیجن  متصل می شوند و تشکیل مالیکول های سه اتوم  ی آکسیجن  ، یعنی اوزون  ، می‌دهند. غیر از این دوران طبیعی ، طی تماس با هایدروجن، کاربن و کلور تولید شده در سطح و رها شده به اتومسفر ، از بین می‌رود.

ساختمان و فرمول گسترده اوزون:       فورمول اوزون  به صورتo3 نمایش داده می شود.   ضرورت عدم استفاده از مواد مخرب قشر ازون و جلوگیری ازپروسه گرمایش زمین نیازمند افزایش آگاهی های عمومی در این عرصه است.

اوزون ما لکول ساده ای است که از سه اتوم آکسیجن تشکیل شده که حضور این ماده امکان رشد و شکوفایی موجودات زنده را فراهم ولی در عین حال گازی سمی بوده که تمام آن باعث سوزش و التهاب دردناک دستگاه تنفسی می شود.

اهمیت اوزون  در حیات بشر

     اگر فضانوردی ، در ارتفاع زیاد ، به این سیاره خانه ما نظاره کند، فیتۀ نازک آبی رنگی که دور زمین را فراگرفته ، نظرش را جلب خواهد کرد. این پوشش شفاف ، حیات را در جو زمین تأمین می‌نماید. حیات ، به صورتی که ما می‌شناسیم، تنها با پوشش حفاظتی اوزون  میسر می‌شود. بدون وجود اوزون ادامه ی زندگی امکان ناپذیر است. تشعشعات آفتاب ، یک نواخت نیست. این تشعشعات ، شامل اشعه‌ای به نام اشعه ماورای بنفش است. در اوایل دهه 1970 برای اولین بار محققین دریافتند که قشر ازون در حال تخریب بوده که تصور می شد که عامل تخریب، اکسایدهای نایتروجن حاصل از پرواز طیارات مافوق صوت در استراتوسفر هستند ولی مواد کیمیاوی ساخت بشر که به نام کلوروفلوروکاربن ها (cfcs) شناخته می شوند به قشر ازون استراتوسفر صدمه وارد می کند. حفره در قطب جنوب به دلیل سرما باعث شکسته شدن آن شده و بیشترین حفره را در این قسمت داریم.

قشر ازون به عنوان سپر محافظ نباتات، حیوانات و انسان در برابر تابش پرتو ماورای بنفش آفتاب عمل می کند و از برخورد طول موج های کشنده آن به زمین جلوگیری می کند.

وی با بیان اینکه تشعشات جذب شده در این طول موج ها عامل آفتاب سوختگی، سرطان پوست، آب مروارید و پیری زودرس بوده، افزود: این تششعات می توانند با ضعیف کردن سیستم ایمنی بدن انسان مقاومت او را در برابر امراض کاهش دهند و نیز پرتو ماورای بنفش باعث کندی رشد نباتات و صدمه به ساختار جیتیکی موجود ات زنده شده و در مزارع برنج با از بین بردن باکتری های تثبیت کننده نایتروجن به کاهش محصول منجر می شود.

میتال کلوروفورم و تتراکلریدکاربن که به عنوان حلال کیمیاوی در صنایع الکترونیک، خشک شویی ها، صنایع چسب، رنگ و ایجاد پوشش و اسپری ها استفاده می شود از جمله موادکیمیاوی تخریب کننده قشر ازون است. هایدوفلوروکاربن ها اثری به قشر ازون ندارند ولی ممکن است در گرم شدن کره زمین دخالت داشته باشند.

      چنانچه تمامی این تشعشعات به سطح زمین می رسید، وجود حیات در روی زمین امکان ناپذیر است. زیرا این تشعشعات حامل مقدار زیادی انرژی مرگ‌زا برای موجودات زنده است. خوشبختانه تنها بخش ناچیزی از اشعه ماورای بنفش آفتاب به سطح زمین می‌رسد. قسمت اعظم این اشعه ، انرژی خود را در ارتفاع 20 تا 30 کیلومتری سطح زمین و در جو آن از دست می‌دهد. در این عمق از جو فراگیرنده زمین، مقادیر متنابهی اوزون  موجود است و این اوزون ، اشعه ماورای بنفش را جذب می کند.

رایحه تازگی بعد از رعد و برق : پس از رعد و برق ، تنفس شما با آسودگی بیشتری صورت می‌گیرد. هوا پاکیزه و مملو از تازگی است. علت این است که رعد و برق ، باعث تولید گاز اوزن در جو می شود و همین گاز است که هوا را تازه‌تر می‌نماید.

انسان و نابودی قشر  اوزن : فعالیت انسانها بر روی زمین در سپر حفاظتی اوزون ، اثر می‌گذارد. از نیمه قرن بیستم ، فعالیت انسان روی زمین موجب بروز ضایعاتی در قشر  اوزون شده و به نظر می‌رسد که حیات روی کره زمین در معرض مخاطره قرار گرفته است. در واقع انسان ناخواسته هوا را با مواد کیمیاوی آلوده می‌کند و سپر حفاظتی خود را از بین می‌برد. در اواسط دهه 1970 ، دانشمندان به امکان تاثیر پرواز طیاره های سریع السعیر و یا فوق سرعت صوت و مواد کیمیاوی موجود در قوطی‌های عطر پاش روی قشر  اوزون پی بردند.

      طیاره های مافوق صوت ، در ارتفاعات بسیار زیاد که هوا رقیق‌تر و مقاومت آن در برابر بدنه طیاره کمتر است ، پرواز می‌کنند و کاربن فعال موجود در دود خروجی از انجین طیاره اثر ضایع کننده بر روی قشر  اوزون دارد. گازهای کلورو فلورو کاربن (CFC) نیز که در خنک کننده ها و دستگاههای تهویه ( ایرکندیشن ها و یخچال ها) مورد استفاده قرار می‌گیرد، روی اوزون استراتوسفری خطرناک می‌باشد. هر اتوم   کلور آزاد شده از این گازها ، حدود یک صد هزار مالیکول  اوزون را ضایع می‌کند و با مصرف این گازها طی یک دهه مقادیر زیادی اوزون  از بین رفته و تراکم این گاز در استراتوسفر کاهش یافته است.

نقش اوزون  در ضد عفونی آب: آبی که می‌آشامیم، کلوریزه است. این آب مضر است، در حالی که طعم آن نیز نامطبوع‌تر از طعم آب چشمه است. آب آلوده به اوزون  ، عاری از هر گونه باکتریا زیان‌آور است و طعم آن نیز بر ذایقه ، خوشایندتر است.

مضرات گاز اوزون: اوزون  از عکس العمل های کیمیماوی آلوده کننده‌ای که در سطح زمین ، تولید شده‌اند، دوباره وارد تروپسفر (Tropospher) (طبقۀ بالا) می‌شود و به سطح زمین می‌رسد. در این حالت ، اوزون  نقش مخرب و آلوده کننده دارد. چون همراه با مواد کیمیاوی دیگر انساج، حیوانی و نباتی را به شدت ضایع می‌کند. اوزون  ، در ارتفاع کم از سطح زمین ، همراه دود و بخار موجود در هوا در بسیاری از شهرهای بزرگ و صنعتی جهان ، موجب تشدید آلودگی می‌گردد. اوزون  در نقاط پایین اتوم  تروپسفر ، مانند گازهای گلخانه‌ای عمل می‌کند و افزایش تراکم آن در این ناحیه در بالا بردن حرارت عمومی کره زمین موثر است (گرم شدن زمین). عامل ذوب شدن یخچال های قطب شمال و گرم شدن کرۀ زمین است؛ تخریب قشر اوزون که در قسمت تروسفیر یا بالای زمین قرار دارد، باعث سرطان جلدی  می شود  و این قشر در قسمت امریکا به وضاحت دیده شده است و حالا به همین خاطر تدابیر بین المللی برای کاهش گاز های گلخانۀ روی دست گرفته شده و از  استعمال زیادگاز های مخرب CFCs  جلو گیری به عمل می آید.

تدابیر: به اساس کنواسیون های بین المللی، افغانستان یکی از امضا کننده گان به پروتوکول مونترال است به همین سبب این کشور نیز متعهد به کاهش مصرف گاز های کلوروفلورو کاربن CFC s است و به همین خاطر در بنابر و گمرکات دستگاه های کنترول موجود، از تورید گاز های مضرر که مورداستفادۀ در فابریکه های سرد سازی، اسفنج سازی و خاموش کردن حریق در اطفائیه ممانعت به عمل می آید و برای دکاکین که ترمیم و پر کاری ایرکندیشن ها و یخپال ها را به عهده دارند، دستگاه که ضرر برای صحت انسان و تخریب قشر اوزون ، نگردد، طور رایگان از طرف دولت توزیع شده است.

انجینیروکیل احمد بارک